Η Κατερίνη από το τέλος του εμφυλίου μέχρι το πραξικόπημα των συνταγματαρχών (1950-1967).

 

1951.               Ο εμφύλιος, γράφει ο Νίκος Γραίκος ανασυγκροτώντας το πολιτισμικό κλίμα της δεκαετίας του 1950, αφήνει ανοικτές πληγές και οι συχνές «Δηλώσεις μετανοίας» των παλιών αριστερών, που δημοσιεύονται στον τύπο, εκφράζουν παραστατικά το ιδιάζον κλίμα της εποχής, που διαποτίζει τις κοινωνικές σχέσεις συγκροτώντας το λεκτικό υλικό αναπαράστασης των πολιτισμικών αντοχών και νοοτροπιών της, φτάνοντας μερικές φορές σε αποκαλυπτικά ανατριχιαστικό επίπεδο, όπως στην παρακάτω «υπεύθυνη δήλωση» που δημοσιεύεται ανάμεσα σε πολλές άλλες στο Μακεδονικό Αγώνα το 1951 (29.4.): «Η υπογεγραμμένη […] κάτοικος Καλυβίων Χαράδρας διά της παρούσης μου αποκηρύσσω τον υιόν μου […] ετών 22 όστις παρασυρθείς από την αντεθνικήν προπαγάνδαν του Κ.Κ.Ε. ηκολούθησεν τας συμμορίας κατά το έτος 1946 φονευθείς αργότερον εις μάχας μεταξύ συμμοριτών και του εθνικού Στρατού. Εν Καλυβίοις Χαράδρας τη 24/4/1951 η Δηλούσα […]».

Τον  Μάιο του  1951 ο Παπάγος επισκέπτεται την  Κατερίνη προκαλώντας κοσμοσυρροή στο σιδηροδροµικό σταθµό και το γεγονός αποτελεί πρωτοσέλιδη είδηση στην εφ. Μακεδονικός  Αγών: «Ο  νικητής των δύο πολέµων. Ο λαός της Κατερίνης  υπεδέχθη µε έξαλλον ενθουσιασμόν την άφιξιν του στρατάρχου κ.  Παπάγου». «Την παρελθούσαν Τρίτην 15ην τρέχοντος και ώραν 11ην  π.µ. αφίχθη εις την πόλιν µας προερχόµενος εκ  Λαρίσης  ο Αρχιστράτηγος κ.  Αλ.  Παπάγος προς  επιθεώρησιν  των ενταύθα Στρατιωτικών Μονάδων […]».  Στις εκλογές της 9ης Σεπτεμβρίου του 1951 ο Παπάγος θριαµβεύει πανελληνίως και στην Πιερία ο συνδυασμός του µε το όνοµα «Ελληνικός Συναγερµός», αναδεικνύεται πρώτος κερδίζοντας 5.047 σταυρούς σε σύνολο 14.848.

Ιδρύεται το Επιμελητήριο Πιερίας ως «Επαγγελματικόν και Βιοτεχνικόν Επιμελητήριον» με περιφέρεια τον νομό  Πιερίας. Το 1966 μετονομάζεται σε «Κεντρικόν Εμπορικόν και Βιομηχανικόν Επιμελητήριον» και το 1988 σε Επιμελητήριο Πιερίας. Το 2008 ο αριθμός των εγγεγραμμένων επιχειρήσεων του ξεπερνά τις 9.000 και κατατάσσονται σε τέσσερα τμήματα: το Βιομηχανικό, το Βιοτεχνικό, το Εμπορικό και το Επαγγελματικό.

 

1954.               Το 1954 σε μια πόλη η οποία βίωνε κι αυτή τιςσυνέπειες της καταστροφικής δεκαετίας του ΄40 με την Κατοχή και τον Εμφύλιο, εξήνταδύο (62) πολίτες διαφόρων επαγγελμάτων και αστικής κυρίως προέλευσης υπογράφουν το ιδρυτικό καταστατικό της Εστίας Πιερίδων Μουσών. Κύριος σκοπός του συλλόγου καταγραφόταν: «[…] η διά Μουσικών Συναυλιών, Επιστημονικών και Λαϊκών Διαλέξεων, Φιλολογικών και Λογοτεχνικών συναθροίσεων, Θεατρικών παραστάσεων και Λαογραφικών εκδηλώσεων, Πνευματική,Ψυχική, Ηθική, Μουσική, Φιλολογική και Καλλιτεχνική εν γένει διαπαιδαγώγησις τωνμελών αυτού και του κοινού της Πόλεως και του Νομού, εντός πάντοτε του πλαισίου του Ελληνοχριστιανικού ιδεώδους».

1955.               Θυμάται ο Νίκος Βαρμάζης στις μαρτυρίες του: «Οι αγώνες του λαού της Κύπρου, της ΕΟΚΑ, του Διγενή και του εθνάρχη Μακαρίου μάς ξεσήκωσαν τότε. Παρά την άρνηση του συλλόγου των καθηγητών οι μαθητές του Γυμνασίου διαδηλώσαμε τα αισθήματά μας φωνάζοντας συνθήματα υπέρ της Κύπρου μπροστά στη Νομαρχία Πιερίας που τότε στεγαζόταν σε ένα κτίριο επί της Ζαλόγγου κοντά στο Συντριβάνι. Το συγκεντρωμένο μαθητικό πλήθος να διαδηλώνει με υψωμένα τα χέρια του προς το μπαλκόνι της Νομαρχίας Πιερίας δεν ξέρω τίνος φωτογράφου ο φακός το έχει απαθανατίσει».

1959.               Στις 18.1. ο Μακεδονικός Αγών δημοσιεύει  στην πρώτη σελίδα την είδηση: «Θα απόσχουν από δημοσίας εμφανίσεις με την Φιλαρμονικήν οι μουσικοί του Δήμου. Διότι δεν τους καταβάλλονται οι μισθοί». Σύμφωνα με το κείμενο των 21 μουσικών, η αποχή γίνεται γιατί είναι απλήρωτοι επί τέσσερις μήνες και επίσης διότι «πολλοί από ημάς είναι πτωχοί οικογενειάρχαι που περίμεναν με ανυπομονησία αυτούς τους μισθούς διά να κάνουν και αυτοί Χριστούγεννα και νέον έτος». ~ Οι εκλογές για την ανάδειξη της νέας δημοτικής αρχής (5.4.1959) όπως δημοσιεύονται στο φύλλο του Μακεδονικού Αγώνος (12.4.): «Υπερκομματική Ένωσις» (5.176 ψήφοι), «Εθνική Δημοκρατική Παράταξις» (3.598), «Ένωσις Δημ. Κομ. της Αντιπολιτεύσεως» ( 2.602). Πρώτος σεψήφους ¨λαβών 2.108 σταυρούς προτιμήσεως ο κ. Βας. Νταβατζής».

1963.   Ο «Τουριστικός και πανεμπορικός οδηγός Μακεδονίας και Θράκης» που κυκλοφορεί τη χρονιά αυτή περιλαμβάνει κατάλογο (σσ. 913-942) των καταστημάτων και των οικονομικών δραστηριοτήτων της πόλης. Η Κατερίνη τη χρονιά αυτή διαθέτει ανάμεσα στα άλλα: 32 γιατρούς, 26 δικηγόρους, 21  καφενεία, 17 καπνέμπορους, 17 καπνομεσίτες, 14 κοσμηματοπωλεία, 13 ράπτες, 13 κρεοπωλεία, 12 οδοντιάτρους, 11 καταστήματα ξυλείας, 10 βιβλιοχαρτοπωλεία, 10 ζαχαροπλαστεία, 10 κλινικές, 10 καταστήματα πωλήσεως ραδιοφώνων, 8 αρτοποιεία, 6 εμποροραφεία, 6 φαρμακεία, 5 κινηματογράφους, 5 φωτογραφεία, 5 ξυλουργικά εργοστάσια, 5 εστιατόρια, 5 κομμωτήρια, 4 εξοχικά κέντρα στην Παραλία, 4 κυλινδρόμυλους, 3 πολιτικούς μηχανικούς, 3 ξενοδοχεία, 3 τράπεζες, 3 φροντιστήρια, 2 κουρεία, 2 πρακτορεία εφημερίδων, 1 φροντιστήριο ξένων γλωσσών, 1 κέντρο διασκέδασης (Μουλέν Ρουζ, στο δημοτικό πάρκο), 1 πρακτορείο ταξιδίων (Κ. Μαυροειδής). ~ Ο Ξενοφών Γιοσμάς, γνωστός ήδη από τη συνεργασία του με τις γερμανικές αρχές κατά τη διάρκεια της κατοχής,ίδρυσε το 1960, σύμφωνα με τον ιστορικό Στράτο Δορδανά, «το Σύνδεσμο Αγωνιστών και Θυμάτων Εθνικής Αντιστάσεως Βορείου Ελλάδος, στοχεύοντας να προσφέρει ‘στη διατήρηση των ιδεωδών του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού’. Η εμπλοκή του στην υπόθεση της δολοφονίας του βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη το 1963 δεν αποτελούσε επομένως για τον Γιοσμά την αρχή, αλλά την κορύφωση μιας προσωπικής πορείας, γεμάτης από αγώνες κατά του κομουνισμού».

1964    Δήμαρχος Κατερίνης με 6.205 ψήφους (ποσοστό 47%) εκλέγεται ο Τάκης Τερζόπουλος. Ο Τάκης Τερζόπουλος (Φάτσα Πόντου 1921-Κατερίνη 1989) «κατεβαίνοντας στις δημοτικές εκλογές ανεξάρτητος, υποστηριζόμενος μόνο από την ΕΔΑ», γράφει ο αδελφός του Μενέλαος Τερζόπουλος στο βιβλίο του το αφιερωμένο στον άνθρωπο και αγωνιστή Τ. Τερζόπουλο. «Τον απασχολεί το σχέδιο πόλεως, αρχίζει να μελετά την πεζοδρόμηση της Μεγάλου Αλεξάνδρου. Σκέψεις κάνει και για την αγορά ενός οικήματος για θέατρο». Ο Τ. Τερζόπουλος, αγωνιστής της δημοκρατίας, συμμετείχε στην εθνική αντίσταση κατά των κατακτητών και για τις ιδέες του εξορίζεται για 54 μήνες στη Μακρόνησο, όπου και γνωρίζεται με άλλους αγωνιστές της περιόδου εκείνης (Θέμος Κορνάρος, Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος, Νίκος Κούνδουρος). ~ ~Ίδρυση της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κατερίνης.

Γράφει ο ιστορικός του ΑΠΘ Αλέξανδρος Δάγκας: «Η κώμη Αικατερίνη [Κατερίνη] έφθασε από 6.540 κατοίκους το 1920 στους 29.166 το 1951, για να καταλήξει, το 1961, στο τέταρτο αστικό κέντρο της Μακεδονίας (μετά τη Θεσσαλονίκη, Καβάλα και Σέρρες) και δωδέκατο της Ελλάδας». Η πληθυσμιακή αυτή ανάπτυξη, την οποία φυσικά ακολούθησε αντίστοιχη εξέλιξη της μορφής της πόλης, οφείλεται κατά μεγάλο μέρος στην ανάπτυξη της καπνοκαλλιέργειας και στην αύξηση της παραγωγής καπνών ποικιλίας Κατερίνης, τα οποία μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ήταν περιζήτητα στη διεθνή αγορά για σημαντικό χρονικό διάστημα.

Στις εκλογές του 1961 ο Γεώργιος Παπανδρέου επισκέπτεται και την Κατερίνη. Οι φιλικές εφημερίδες μιλάνε για διπλάσια σε όγκο συγκέντρωση από εκείνην της ΕΡΕ του Κ. Καραμανλή ενώ στον λόγο του ο Γ. Παπανδρέου επαινεί τη στάση του Στέργιου Χασαπίδη: «Εις την Κατερίνην ο κ. Παπανδρέου εξήρε το παράδειγμα αυτοθυσίας χάριν επιτεύξεως της εκλογικής νίκης του πολιτευτού κ. Χασαπίδη, ο οποίος εδέχθη να αποσύρη την υποψηφιότητά του διά να περιληφθεί εις τον συνδυασμόν ο κ. Λαζαρίδης του κόμματος των Προοδευτικών».

Η άμεση πολιτική συγγένεια των «παρακρατικών» οργανώσεων, που έδρασαν κυρίως την περίοδο 1959-1963, με τον ένοπλο δωσιλογισμό της Κατοχής δεν χαρακτηρίζει μόνον την οργάνωση του Ξενοφώντα Γιοσμά, γράφει ο Ηλίας Νικολακόπουλος. «Και η «Αντικομουνιστική Σταυροφορία Ελλάδος», η μαζικότερη ίσως από τις αντίστοιχες οργανώσεις με έδρα την Αθήνα και ημιστρατιωτικά παράρτημα σε αρκετές άλλες πόλεις, είχε ως αρχηγό τον αντισυνταγματάρχη ε.α. Θεόδωρο Παπαδόγκωνα, υπαρχηγό των Ταγμάτων Ασφαλείας Πελοποννήσου κατά την Κατοχή. Από τον ίδιο αυτό χώρο των «παρακρατικών» οργανώσεων άντλησε άλλωστε στη συνέχεια και η δικτατορία ορισμένα από τα πιο δυναμικά της στηρίγματα. Πρόκειται για μια ακροδεξιά πολιτική παράδοση, που παρέμεινε βέβαια εν υπνώσει, για αρκετές δεκαετίες, μετά το 1974, για να επανεμφανιστεί όμως τριάντα χρόνια αργότερα ενταγμένη μέσα στον ΛΑ.Ο.Σ. και στη συνέχεια εκκωφαντικά με την άνοδο της Χρυσής Αυγής, στις πρόσφατες εκλογές. Συμβολική επιβεβαίωση αυτής της διαχρονικής συνέχειας, η υποψηφιότητα του Αλέξανδρου Γιοσμά, γιου του Ξενοφώντα Γιοσμά, με τον ΛΑ.Ο.Σ. στις βουλευτικές εκλογές του 2007 στο νομό Ροδόπης».

Ο Ξενοφών Γιοσμάς, γνωστός ήδη από τη συνεργασία του με τις γερμανικές αρχές κατά τη διάρκεια της κατοχής, ίδρυσε το 1960, σύμφωνα με τον ιστορικό Στράτο Δορδανά, «το Σύνδεσμο Αγωνιστών και Θυμάτων Εθνικής Αντιστάσεως Βορείου Ελλάδος, στοχεύοντας να προσφέρει ‘στη διατήρηση των ιδεωδών του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού’. Η εμπλοκή του στην υπόθεση της δολοφονίας του βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη το 1963 δεν αποτελούσε επομένως για τον Γιοσμά την αρχή, αλλά την κορύφωση μιας προσωπικής πορείας, γεμάτης από αγώνες κατά του κομουνισμού».

Η ΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΕΔΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΛΑΜΠΡΑΚΗ. Δήμαρχος Κατερίνης το 1964 με 6.205 ψήφους (ποσοστό 47%) εκλέγεται ο Τάκης Τερζόπουλος. Ο Τάκης Τερζόπουλος (Φάτσα Πόντου 1921-Κατερίνη 1989) «κατεβαίνοντας στις δημοτικές εκλογές ανεξάρτητος, υποστηριζόμενος μόνο από την ΕΔΑ», γράφει ο αδελφός του Μενέλαος Τερζόπουλος στο βιβλίο του το αφιερωμένο στον άνθρωπο και αγωνιστή Τ. Τερζόπουλο. «Τον απασχολεί το σχέδιο πόλεως, αρχίζει να μελετά την πεζοδρόμηση της Μεγάλου Αλεξάνδρου. Σκέψεις κάνει και για την αγορά ενός οικήματος για θέατρο». Ο Τ. Τερζόπουλος, αγωνιστής της δημοκρατίας, συμμετείχε στην εθνική αντίσταση κατά των κατακτητών και για τις ιδέες του εξορίζεται για 54 μήνες στη Μακρόνησο, όπου και γνωρίζεται με άλλους αγωνιστές της περιόδου εκείνης (Θέμος Κορνάρος, Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος, Νίκος Κούνδουρος).

Στις 25.1. ενθουσιώδης υποδοχή του Μίκη Θεοδωράκη. Στις 7.4.1964 γίνεται συγκέντρωση της Δημοκρατικής Κίνησης Νέων Γρηγόρης Λαμπράκης Κατερίνης για την επέτειο της γερμανικής εισβολής. Προηγήθηκε γιορτή για την 25η Μαρτίου και συγκρότηση αθλητικών-ποδοσφαιρικών ομάδων. Γραμματέας την περίοδο αυτή στην Κατερίνη είναι ο Αλέκος Νικολαϊδης. 24.4. Οι Λαμπράκηδες της Κατερίνης δηλώνουν συμμετοχή στη Μαραθώνεια Πορεία Ειρήνης.  Στις 17.9 ανακοινώνεται επισήμως η συγχώνευση της Ν. ΕΔΑ και της ΔΚΝΓΛ. Ιδρυτική Διακήρυξη της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη (ΔΝΛ). Μέσα Σεπτεμβρίου: Ίδρυση του Εθνικού Συμβουλίου Νεολαίας Λαμπράκη. Πρόεδρός του ο ποιητής Κώστας Βάρναλης.  ~ Με την παρουσία εκπροσώπου του Κεντρικού Συμβουλίου των Λαμπράκηδων και μέσα σε κλίμα αισιοδοξίας γίνονται τα εγκαίνια των γραφείων της Κίνησης Νέων «Γρηγόρης  Λαμπράκης» στην Κατερίνη. Τα γραφεία στεγάζονταν  δίπλα από τον παλαιό κινηματογράφο «Παλλάς» (σήμερα πολυκατάστημα), απέναντι από το ηρώον του πάρκου, επί της οδού Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ανάμεσά τους:  Ιάκωβος Παπαδόπουλος, Δημήτρης Τραπεζανλίδης,  Ελένη Γρηγοριάδου, ο πρόεδρος της Επιτροπής Ειρήνης Κατερίνης γιατρός Κώστας Καρακούσης, ο Γιάννης Γρηγοριάδης (αναπληρωματικό μέλος του Κεντρικού Συμβουλίου της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη), ο Νίκος Παπαμίχος και ο δικηγόρος Αλέκος Νικολαϊδης.

1965.              Η Νόπη Κωτακίδου είναι η πρώτη γυναίκα δημοτική σύμβουλος που εκλέγεται στην Κατερίνη με τον συνδυασμό του Τάκη Τερζόπουλου, χάνει τη θέση της από την χούντα εξαιτίας των αριστερών ιδεών της και επανεκλέγεται μετά το 1974.

1966 Στις 24 Μαρτίου δολοφονείται ο πρόεδρος της Κοινότητας Βροντούς Κατερίνης Αθαν. Τσιμήτρας, ετών 60, πατέρας 6 εγγάμων τέκνων και εκ των σημαινόντων στελεχών της Ένωσης Κέντρου Κατερίνης. Η εφ. Ελευθερία λίγες μέρες αργότερα (6.4.1966) θα έχει εκτενές ρεπορτάζ με τίτλο «Οπαδός της ΕΡΕ και τέως αντάρτης του ΕΛΑΣ ο φονεύσας τον κοινοτάρχην εις Βροντού»: «Παραπέμπεται αύριον ενώπιον του εισαγγελέως Κατερίνης ο δασοφύλαξ Χρ. Παπαχρήστου, ως δράστης της δολοφονίας του Προέδρου της Κοινότητας Βροντούς Αθ. Τσιμήτρα. Ο Παπαχρήστου κρατείται από 5θημέρου εις αυστηράν απομόνωσιν και κατά τας υπαρχούσας πληροφορίας τον βαρ΄ύνουν σοβαρά στοιχεία. Ειδικώτερον ολίγας ημέρας προ του εγκλήματος μεταβάς εις Κατερίνην ηγόρασε φυσίγγια κυνηγετικού όπλου με βλήματα όμοια με εκείνα με τα οποία εφονεύθη, προ 12ημέρου, ο Αθαν. Τσιμήτρας. Πέραν τούτου δεν είναι εις θέσιν να παρουσιάση ακλόνητον άλλοθι. Το θύμα και τον Παπαχρήστου, παρά το γεγονός ότι ήσαν πρώτοι εξάδελφοι, εχώριζε παλαιόν μίσος, λόγω των πολιτικών των πεποιθήσεων.  Ως γνωστόν το θύμα ανήκε εις την δημοκρατικήν παράταξιν, ενώ ο Παπαχρήστου ανήκε εις την ΕΡΕ. Ο τελευταίος κατά τον συμμοριτοπόλεμον υπηρέτησεν εις ανταρτικάς ομάδας του ΕΛΑΣ, αποκεφαλίσας όμως ένα σύντροφόν του, παρέδωσε την κεφαλήν του εις τας αρμοδίας αρχάς, λαβών ούτω αμνηστείαν».

ΑΡΧΕΙΑΚΕΣ ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΔΝΛ ΣΤΗΝ ΠΙΕΡΙΑ (ΑΣΚΙ). ΔΚΝΓΛ Κατερίνης 1963-1964

— Επιστολή «προς τον Γ. Γραμματέα της ΔΚΝΓΛ» [αίτημα για την παρουσία του στα εγκαίνια των γραφείων της Κίνησης στις 29 Δεκεμβρίου], 21.12.1963, χφ. [633.1]

— Σημείωμα για τον τύπο «Οι Λαμπράκηδες στη Β. Ελλάδα» [εγκαίνια γραφείων στην Κατερίνη και σε χωριό του Ν. Πέλλας, 1963], χφ. με την ένδειξη «Στήλη νεολαίας» [633.2]

— Διακήρυξη της ΔΚΝΓΛ Κατερίνης [ιδανικά και σκοποί της οργάνωσης, 1963], δακτ.,3 σ. [633.15]

— Επιστολή «προς το διευθυντή εφημερίδας» [εγκαίνια των γραφείων της Κίνησης καθώς και εκδήλωση για την κοπή βασιλόπιτας]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη 6.1.1964, χφ. [633.3]

— Επιστολή προς την εφημερίδα Πρωτοπόρος [εγκαίνια των γραφείων της Κίνησης καθώς και εκδήλωση για την κοπή βασιλόπιτας]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη, [1/1964], χφ. [633.4]

— Δήλωση των μελών της Κίνησης Κατερίνης, Ιάκωβου Παπαδόπουλου και Βασιλικής Φουρκιώτη ότι αναλαμβάνουν το ταμείο της οργάνωσης, 8.1.1964, χφ. [633.16]

— Ανακοίνωση [πρόσκληση στα γραφεία της Κίνησης για την υποδοχή του Μ. Θεοδωράκη]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη, 23.1.1964, χφ. [633.5]

Σ. 284

— Ανακοίνωση [για την ανάγκη καθημερινής παρουσίας στα γραφεία της Κίνησης εν όψει των εκλογών]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη [1/1964], χφ. [633.9]

— Ανακοίνωση [εκδρομή στο Λιτόχωρο στις 9 Φεβρουαρίου]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη, 2/1964, χφ. [633.6]

— Ανακοίνωση [ομιλία με θέμα «Το Σύνταγμα της Ελλάδας» την 1η Μαρτίου]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη,2/1964, χφ. [633.7]

— Ανακοίνωση [ομιλία με θέμα «Η ουσιαστική δημοκρατία» στις 8 Μαρτίου] . Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη, 2/1964, χφ. [633.8]

— Ανακοίνωση [διοργάνωση εκδρομής στην Κουντουριώτισσα για τη διεξαγωγή ποδοσφαιρικού αγώνα στις 31 Μαΐου]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη, 5/1964, χφ. [633.10]

— Ανακοίνωση [συγκρότηση ερασιτεχνικού θιάσου]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη [1964], χφ. [633.11]

— Ανακοίνωση [ημέρες και ώρες λειτουργίας του γραφείου της Κίνησης και ημερολόγιο εκδηλώσεων]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη [1964], χφ. [633.12]

— Ανακοίνωση [παραλαβή και διάθεση των σημάτων των Λαμπράκηδων «Ζ»]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη [1964], χφ. [633.13]

— Υπόμνημα με συλλογή υπογραφών [συμπαράσταση στους δικαζόμενους Λαμπράκηδες της Κίνησης Θεσσαλονίκης] χ.χ., χφ. [633.14]

— Ανακοίνωση [επίσκεψη κλιμακίου της οργάνωσης στην Πιερία]. Υπογράφεται από τον Αλ. Νικολαΐδη [ 11 ή 12/1963], χφ. [633.17]

ΔΝΛ Πιερίας, χ.χ. [1966]

— Υπόμνημα-διαμαρτυρία προς τους αρχηγούς των κομμάτων και τον αθηναϊκό τύπο για την καταστροφή των λεσχών του χωριού Βροντού και του Μυλοχωρίου Κιλκίς [υπογεγραμμένο από τοπικούς παράγοντες της Κατερίνης], χφ. [633.18]

— Έκκληση της ΔΝΛ Νομού Πιερίας [σχετικά με το νομοσχέδιο για τη διάλυση της ΔΝΛ, 1966], δακτ. [633.19]

— «Ν/διο περί Λαμπράκηδων», χφ. σημείωμα, 3.8.1966,2 σ. [633.20]

258

Χφ. σημείωμα του Θόδ. [Καζέλη] προς Αλέκο [Σόφη], 23.3.1965 [προγραμματισμός συνάντησης των αντιπροσώπων της ΔΝΛ Ηπείρου και Δ. Μακεδονίας στην Κατερίνη για κοινή τους κάθοδο στη Μαραθώνια Πο-Πορεία Ειρήνης] [630.7]

 

Η Κατερίνη κατά την περίοδο της δικτατορίας (1967-1974). Πολιτικό κλίμα, κοινωνική ζωή, συλλήψεις και εκτοπίσεις.

1967.   Με την επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας οι συνταγματάρχες εκδιώκουν από τους Δήμους και τις κοινότητες τους αιρετούς δημάρχους και τα αιρετά δημοτικά συμβούλια. Στον Δήμο Κατερίνης διορίζουν τον Δημήτριο Τσαλίδη που μένει στη θέση του μέχρι την πτώση της δικτατορίας.

Η εφ. Νέα Εποχή του Σάββα Κανταρτζή δεν κυκλοφορεί το Σάββατο 22 Απριλίου 1967 «για τεχνικούς λόγους» γράφει η εφημερίδα. Στο επόμενο τεύχος, 29 Απριλίου 1967, η είδηση για το χουντικό πραξικόπημα  φιγουράρει στην πρώτη σελίδα: «Από τας πρωινάς ώρας της 21ης Απριλίου ο εθνικός στρατός ανέλαβε την εξουσία και εκηρύχθη ο στρατιωτικός νόμος».

Το πρωί της Παρασκευής, 21ης Απριλίου, οδηγούνται στα κρατητήρια της ασφάλειας 42 κρατούμενοι από την Κατερίνη και την Πιερία. Ανάμεσά τους ο γραμματέας της ΕΔΑ, πρώην βουλευτής Χαρίλαος Μπούσιος, σύντροφοί του από όλο τον νομό, η Νόπη Κωτακίδου, αντιδήμαρχος του Δήμου Κατερίνης, ο Δημήτρης Τραπεζανλίδης, ο Βασίλης Αμανατίδης κ.ά.

1968.               Στη δικτατορία, τα κατηχητικά σχολεία, όπως και τα σώματα Αλκίμων και Ελληνίδων Οδηγών, ο Προσκοπισμός, περιοδικά όπως το «Προς την Νίκην», άτεχνα εθνικοπατριωτικά φιλμ κλπ. προβάλλονταν ως μοναδικά πρότυπα υγιούς ζωής και ελληνοχριστιανικής αγωγής. Παράλληλα, οι ηγεσίες των σωματείων διορίζονται από την κυβέρνηση, ακόμα και οι πρόεδροι των συνδικαλιστικών οργανώσεων.

Στην Κατερίνη, ο πρόεδρος και το διορισμένο προεδρείο του Διδασκαλικού Συλλόγου, «ηυχαρίστησε τους ηγέτας του στρατού και τον κ. Νομάρχην διά την τιμήν να προσέλθουν εις την συγκέντρωσιν των διδασκάλων και εξήρε την επανάστασιν του στρατού και το έργον της εθνικής κυβερνήσεως  ως σταθμόν εις την ιστορίαν του έθνους». Ταυτόχρονα ο Σύλλογος, διαβάζουμε στο βιβλίο «Το σχολείο κλείνει…», «προβαίνει συχνά σε σειρά εκδηλώσεων-που τις ονοματίζει παιδαγωγικές- όπου ομιλητής είναι άλλοτε ο στρατιωτικός διοικητής, ο νομάρχης και άλλοτε οι εντεταλμένοι επιθεωρητές». Δύο παραδείγματα: «Παρακαλούμεν, όπως προσέλθετε άπαντες εις το κινηματοθέατρον Ρίο εν Κατερίνη τη 7η Ιουνίου ε.ε. ημέραν Τετάρτην και ώραν 12ην μεσημβρινήν, καθ’  ην θα ομιλήσωσι προς του εκπαιδευτικούς του Νομού οι κ.κ. Δ/ντής του Β’  Σώματος Στρατού και Νομάρχης Πιερίας». «Την προσεχήν Κυριακήν και ώραν 11.15΄θα λάβη χώραν διάλεξις [του Επιθεωρητή] εις το κινηματοθέατρον Ρίο με θέμα ‘Το πάθος της χαρτοπαιξίας και τα ολέθρια αποτελέσματα τούτου-Υποχρεώσεις γονέων, διδασκάλων και κοινωνίας εν γένει’ […] Παρακαλούμεν όπως συστήσητε και εις τους γονείς και τους κηδεμόνας, όπως παρακολουθήσωσιν ταύτην» (19.2.1968).

 

«Η Πιερική ‘Επιτροπή Δημοσίας Ασφαλείας’ με πρόεδρο τον Νομάρχη Πιερίας Ανδρέα Παπαματθαίου και μέλη τον Εισαγγελέα Πλημμελειοδικών Κωνσταντίνο Καραπιπέρη και τον Διοικητή Χωροφυλακής Βασίλειο Λιάτσο, αποφασίζει να παρατείνει την εκτόπιση 18 Πιεριέων εξορίστων για έναν ακόμη χρόνο ‘ως επικινδύνων εις την Δημοσίαν Τάξιν και Εθνικήν Ασφάλειαν του Νομού Πιερίας […επειδή εξακολουθούν να εμμένουν μετά φανατισμού εις τας κομμουνιστικάς των ιδέας και επιδιώξεις […]

Πρώτος στη λίστα των ‘επικινδύνων’ ήταν ο Βάσιας Αμανατίδης. Μαζί του 17 ακόμη Πιεριείς που είχαν συλληφθεί τον Απρίλη του 1967 και είχαν εξοριστεί στη Λέρο—ο Χρήστος Ανανιάδης, ο Αντώνης Γκουτζαμάνης, ο Γιώργος Μαυρίδης, ο Χαρίλαος Μπούσιος, ο Ιορδάνης Πουλικίδης, ο Δημήτρης Τραπεζανλίδης, ο Θανάσης Φτίκας, ο Σπύρος Καλτέκης, ο Θανάσης Πούλιος, ο Χρήστος Βρεττόπουλος, ο Μιχάλης Σαββόπουλος, ο Κώστας Τεμερίδης, ο Γιώργος Τζιάτζιος, ο Δημήτρης Αβραμίδης, ο Στυλιανός Δεληγιώργης και ο Κώστας Τομπουλίδης. Δέκατη όγδοη στη λίστα ο Νόπη Κωτακίδου που ήταν εξόριστη στην Αλικαρνασσό Ηρακλείου. Ήταν η δεύτερη ετήσια παρόμοια απόφαση που εξέδιδε η ‘Επιτροπή Δημοσίας Ασφαλείας’ του νομού, για όσους δεν συμμορφώνονταν προς τας υποδείξεις και δεν υπέγραφαν ‘δήλωση μετανοίας’».

1969.               31 Δεκεμβρίου. Με απόφαση της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης επιβλήθηκε η ποινή της διαρκούς αποβολής στον φοιτητή της Φυσικομαθηματικής Σχολής Γιάννη Γρηγοριάδη. Η απόφαση αυτή ελήφθη ύστερα από την κοινοποίηση του εγγράφου του Έκτακτου Στρατοδικείου Θεσσαλονίκης το οποίο καταδίκασε τον Γρηγοριάδη «εις πρόσκαιρον κάθειρξιν δέκα πέντε και ημίσεος (15 ½ ετών)». Ο Γιάννης Γρηγοριάδης (1940) διετέλεσε πρόεδρος της ΕΛΜΕ Πιερίας και υποψήφιος Δήμαρχος Κατερίνης το 2006 με τον συνδυασμό της Δημοτικής Αγωνιστικής Συνεργασίας. ~ Στη δικτατορία εμπεδώνεται η διάκριση των πολιτών σε εθνικόφρονες και μη εθνικόφρονες σε όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής (κοινωνία, παιδεία, οικονομία). Δικαίωμα στην εκτέλεση έργων ή σε οικονομικές συναλλαγές με το κράτος θα έχουν μόνο οι πιστοποιημένοι εθνικόφρονες. Ακόμα και η πρόσληψη καθαριστριών στο σχολείο απαιτεί πιστοποιητικά «παρά των διαφόρων Αστυνομικών Αρχών». Σε εγκύκλιό του (18.2.1969) ο νομάρχης Πιερίας επισημαίνει: «ως ισχυρά θα θεωρούνται πλέον μόνον τα Πιστοποιητικά νομιμοροσύνης των εργοληπτών, τα εκδοθέντα μετά την 1.6.1967. Τα ανωτέρω δέον να έχητε υπ’  όψιν κατά την εκτέλεσιν υφ’  υμών των διαφόρων έργων». Στο πλαίσιο αυτό, λίγο αργότερα, στις 4.9.1969 θα απορριφθεί συναλλαγή με τον εργολάβο Κ. Τσεμεκίδη: «έχοντες υπ’  όψιν αρμοδίαν ανακοίνωσιν, φέρομεν εις γνώσιν υμών, ότι ο Τσεμεκίδης Κ. του Νικολάου, κάτοικος Κατερίνης, εκρίθη ως μη νομιμόφρων διά την συμμετοχήν του εις διαφόρους δημοπρασίας Δημοσίων Έργων» (Το σχολείο κλείνει… Δικτατορία (1967-1974) και Σχολείο).

1970.              Το σχολείο, πέρα από τον γνωστό παιδαγωγικό του ρόλο ως φορέας γνώσης και αξιών, χρησιμοποιήθηκε από την δικτατορία και ως όργανο αντιδημοκρατικής,  λογοκριτικής πρακτικής (υπήρχε κατάλογος με τα επιτρεπόμενα και μη επιτρεπόμενα βιβλία), ελέγχου των συνειδήσεων (μαθητών και εκπαιδευτικών) και αντικομμουνιστικής ρητορικής. Έτσι, λοιπόν, όπως γράφει η Ζωή Κουτσουρά, σε εγκυκλίους που αποστέλλονται στα σχολεία της Κατερίνης καλούνται αυτά να οργανώσουν εκδηλώσεις με θέματα όπως «Επέτειος μνημοσύνου διά τα θύματα της κομμουνιστικής κατά του Έθνους επιβουλής» ή να προβούν οι εκπαιδευτικοί σε ομιλίες με θέμα «Προδοτικοί σκοποί Εθνοκτόνου κινήματος και τα εγκλήματα του σλαυοκινήτου κομμουνισμού (8.12.1970). Παράλληλα, παιδιά 11 και 12 χρόνων, καλούνται από τους επιτελείς παιδαγωγούς της δικτατορίας να αναπτύξουν τις θέσεις τους πάνω σε πατριωτικά ή εθνικά θέματα όπως για παράδειγμα «Η κομμουνιστική απειλή και η 21η Απριλίου (11.12.1970).

1971.              Στην απογραφή του 1971 η Κατερίνη αριθμεί 28.808 κατοίκους έναντι 28.046 του 1961. Η στασιμότητα αυτή αποτυπώνει τα έντονα μεταναστευτικά ρεύματα που ξεκίνησαν ήδη από την προηγούμενη δεκαετία με συνέπεια η πόλη αλλά και ο νομός να έχουν υποστεί σημαντική υποχώρηση σε όλους τους τομείς (δημογραφία, απασχόληση, ανάπτυξη).

1972.               Σε κατάλογο που δημοσιεύει η δικτατορία, ήδη από την έναρξή της, απαγορεύει «καθ’  οιονδήποτε τρόπον κυκλοφορίαν ή διάθεσιν των κομμουνιστικών, φιλοκομμουνιστικών και επικίνδυνων διά το ήθος της νεότητος βιβλίων, συγγραμμάτων και εντύπων διατριβών. Οι παραβάται θα παραπέμπωνται εις τα έκτακτα στρατοδικεία […] ». Στους τίτλους των βιβλίων θα συναντήσουμε συγγραφείς όπως ο Ε. Π. Παπανούτσος, η Έλλη Αλεξίου, ο Κοσμάς Πολίτης, ο Αλέξανδρος Σβώλος, ο Γιάννης Κορδάτος, ο Ηλία Έρενμπουργκ, ο Μενέλαος Λουντέμης, ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο Ηλίας Ηλιού, ο Μπέρτραντ Ράσελ, ο Πάμπλο Νερούντα, ο Δημήτρης Φωτιάδης κ.ά. Αντίθετα, στους συγγραφείς και στα πολιτιστικά αγαθά (βιβλία, περιοδικά, δίσκοι) που επιτρέπεται να κυκλοφορούν γιατί «προάγουν τους σκοπούς της ηθικής και εθνικοθρησκευτικής αγωγής εν τω πλαισίω του Ελληνοχριστιανικού πολιτισμού» ανήκουν: «Το Πιστεύω μας» του Γ. Παπαδόπουλου, «Στρατιωτικά άσματα» του ΓΕΣ, «Αδάμ και Εύα» του Π. Τρεμπέλα, «Ολυμπιάς. Η μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου» του Α. Γκισδαβίδη, «Άγια χώματα» του Χ. Νικήτα, «Οι θεμελιώδεις αυταπάτες του κομμουνισμού» του Γ. Δέπου, «Πιστοί άχρι θανάτου», του μητροπολίτη Τρίκκης και Σταγών Διονυσίου κ.ά. Ως κατάλληλοι δίσκοι συστήνονται δύο: «Θεία Λειτουργία» και «Εορτολόγιο» της Α. Καψάσκη.

1974.               Πτώση της δικτατορίας και αποκατάσταση της Δημοκρατίας με μεταβατικό πρωθυπουργό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή (24 Ιουλίου 1974). Νομιμοποίηση των πολιτικών κομμάτων και της αριστεράς (ΚΚΕ) και τυπική λήξη του εμφυλιοπολεμικού καθεστώτος.  Τον Σεπτέμβριο του 1974 ως μεταβατικός Δήμαρχος μέχρι τη διενέργεια των εκλογών διορίζεται ο πρωτοδίκης Αθανάσιος Κατσαούνης.

Τα αποτελέσματα των εκλογών του 1974 στην Πιερία. Εγγεγραμμένοι 72. 079. Έγκυρα ψηφοδέλτια 55. 543. Νέα Δημοκρατία (63,02%), Κέντρον (17,34%), ΠΑΣΟΚ (11,73%) ΕΔΕ (0,90%) και Αριστερά (6,98%).

 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1.                   Νίκος Δ. Βαρμάζης, Δύσκολα χρόνια στην Πιερία. Τοπική ιστορία και βιώματα από τις δεκαετίες του ΄40 και του ΄50 στον Μοσχοπόταμο και στην Κατερίνη, Μάτι, Κατερίνη 2002.

2.                   Νίκος Βαρμάζης, Δάσκαλοι και μαθητές. Αφηγήματα σχολικής εμπειρίας και εκπαιδευτικής ιστορίας, Μάτι, Κατερίνη 2010.

3.                   Νίκος Βαρμάζης, Τότε στην Κατερίνη… Μνήμες και συνειρμοί από την κατοχική και τη μεταπολεμική Πιερία, temeteron, Θεσσαλονίκη 2014.

4.                   Νίκος Γραίκος (επιμ.),  «Εστία Πιερίδων Μουσών» Εταιρεία Πιερικών Μελετών 1954 –2014. Εξήντα (60) χρόνια πολιτιστικής δράσης, Εστιακά Σύμμεικτα 3, Ετήσια έκδοση της «Εταιρείας Πιερικών Μελετών» Εστίας Πιερίδων Μουσών Κατερίνης, Αφιερωματικό Τεύχος, Εστία Πιερίδων Μουσών Κατερίνης, Κατερίνη 2014.

5.                   Ν. Γραίκος, Μ. Χρυσοχοϊδου, Ε. Ελευθεριάδου 2015. Ανακαλύπτουμε την καθημερινή ζωή στην Κατερίνη των νεότερων χρόνων. Καθημερινότητα και πολιτισμικές νοοτροπίες των Κατερινιωτών από τη δεκαετία του ΄50 έως τη δεκαετία του ΄90. Εκπαιδευτικό πρόγραμμα τοπικής ιστορίας με τη χρήση ιστορικών αρχείων για τις τελευταίες τάξεις του Δημοτικού Σχολείου, το Γυμνάσιο και το Λύκειο, Γενικά Αρχεία του Κράτους–Αρχεία Ν. Πιερίας, Κατερίνη 2015.

6.                   Αλέξανδρος Δάγκας, Για μια κοινωνική ιστορία της υπαίθρου. Η περιφέρεια Θεσσαλονίκης στον 20ό αιώνα. Η περίοδος έως το 1945, Επίκεντρο 2010.

7.                   Στράτος Δορδανάς, «Αντικομουνιστές οπλαρχηγοί στη γερμανοκρατούμενη Κεντρική Μακεδονία», στο Νίκος Μαραντζίδης (επιμ.), Οι άλλοι Καπετάνιοι. Αντικομουνιστές ένοπλοι στα χρόνια της κατοχής και του Εμφυλίου, Εκδόσεις Εστία, Αθήνα 2005, σσ. 63-112.

8.                   Αντώνης Κάλφας,  Λογοτεχνικές εκδόσεις, μαρτυρίες και αφηγήσεις στην Πιερία (1918-2010). Καταγραφή-παρουσίαση-ανθολόγηση, Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Κατερίνης, 2011.

9.                   Ιωάννα Παπαθανασίου (επιμ.), «Αυτοβιογραφική» συνέντευξη και βιογραφικό σημείωμα του Γιάννη Γρηγοριάδη, Αναπληρωματικού μέλους του Κεντρικού Συμβουλίου της ΔΝΛ, στον τόμο Η Νεολαία Λαμπράκη τη δεκαετία του 1960. Αρχειακά τεκμήρια και αυτοβιογραφικές καταθέσεις, ΙΑΕΝ/ΕΙΕ, Αθήνα 2008, σσ. 395-398.

10.                Βέτα Χαλαϊτζίδου , «Ένα πρωί πριν από σαράντα χρόνια», εφ. Επτά, 22 Απριλίου 2007.

11.                 Βέτα Χαϊλατζίδου, «Δήμος Κατερίνης 1964-2014. 50 χρόνια εκλογικές αναμετρήσεις», εφ. Αντίλογος της Πιερίας, φ. 23, 16 Μαϊου  2014, σσ. 6-7.

12.               Σπύρος Τσιλιγγιρίδης, Κατερίνη 1951-1975 (φωτογραφίες του Σάββα Τσιλιγγιρίδη) [Κατάλογος τηε έκθεσης], Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Κατερίνης, Κατερίνη 2009.

Η Κατερίνη την εποχή της «καχεκτικής Δημοκρατίας»: Γεγονότα και μνήμες

Προλογικά

Ο Ηλίας Νικολακόπουλος,  που μας τιμά με την παρουσία του, σε ένα σημαντικό βιβλίο του χαρακτηρίζει την περίοδο που αρχίζει από το τέλος του Εμφυλίου και  φθάνει ως την δικτατορία του 1967«Η καχεκτική δημοκρατία» [1]. Στην περίοδο αυτή, αμέσως μετά τον Εμφύλιο και εξαιτίας του, τα κόμματα και οι πολιτικές παρατάξεις, έδρασαν σε μια πολιτική σκηνή με ποικίλες παρεμβάσεις και ελεγχόμενους τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς. Γι’ αυτό η δημοκρατία εκτός από το καχεκτική μπορεί να δεχτεί και άλλους επιθετικούς προσδιορισμούς: επισφαλής δυσανεκτική, επιλεκτική, κηδεμονευόμενη κλπ.

Στη διάρκεια αυτής της  περιόδου είναι εμφανής, κατά τον συγγραφέα, μια ιδιότυπη σύζευξη χαρακτηριστικών αντιφάσεων: αυταρχισμού και δημοκρατίας, αποκλεισμού και ευημερίας, ιδεολογικής οπισθοδρόμησης και πολιτιστικής άνοιξης. Η καχεκτική λοιπόν  δημοκρατία» συμπυκνώνει, με έναν ιδιαίτερο αλλά αποκαλυπτικό τρόπο, τα κυριότερα γνωρίσματα: που χαρακτηρίζουν τη νεότερη και σύγχρονη ελληνική πολιτική ιστορία. Κάτω από τέτοιες συνθήκες η υποσιτιζόμενη δημοκρατία προσπαθούσε να σταθεί στα πόδια της αλλά δεν άντεχε και κλονιζόταν και τον Απρίλη του 1967 καταλύθηκε από τη χούντα των συνταγματαρχών.

Αυθαιρετώντας  δανείζομαι τον τίτλο «καχεκτική δημοκρατία», για να αφηγηθώ μια δύσκολη δεκαπενταετία στην Κατερίνη, (από το 1946 ως το 1960 περίπου), τα χρόνια που έζησα στην πρωτεύουσα της Πιερίας  ως μαθητής του δημοτικού, του Γυμνασίου και ως φοιτητής. Διότι στη συνέχεια έβλεπα την Κατερίνη ως επισκέπτης. Το κείμενό μου συνθέτουν μνήμες και γεγονότα για την  Κατερίνη εκείνων των χρόνων και συνεπώς είναι μόνο μια προσωπική μαρτυρία, ίσως φορτισμένη, για περιορισμένο τόπο και χρόνο˙ τα δεδομένα όμως για την περίοδο εκείνη – φυσικά σε μικρότερη κλίμακα- πιστεύω πως ενισχύουν τις διαπιστώσεις του Νικολακόπουλου.

1.Η Κατερίνη στον Εμφύλιο. Μεταβολές στη φυσιογνωμία της

Όταν άρχισε ο Εμφύλιος, με την επίθεση των ανταρτών στο σταθμό Λιτοχώρου στις 30 Μαρτίου του 1946, η Κατερίνη, τριάντα πέντε χρόνια από την απελευθέρωσή της (1912) και είκοσι πέντε περίπου από την ανταλλαγή των πληθυσμών, περνούσε μια νέα φάση συρροής προσφύγων. Η εγκατάλειψη της υπαίθρου λόγω ανασφάλειας στη διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου είχε ως  αποτέλεσμα να ασφυκτιά η πόλη, που δεν είχε τρόπους να στεγάσει τα πανικόβλητα πλήθη, που κατέφυγαν όπου μπορούσαν: σε συγγενείς και γνωστούς, σε επιταγμένα σπίτια και σε σχολεία, σε πρόχειρα παραπήγματα, με άθλιες συνθήκες διαμονής και διαβίωσης.

Όλα τα αλλεπάλληλα κύματα προσφύγων συνέβαλαν στην αλλαγή της φυσιογνωμίας της πόλης και στον μετασχηματισμό του κοινωνικού ιστού της. Οι προσθήκες αυτές στη μικρή πολίχνη των 6000 περίπου χιλιάδων- τόσες είχε την εποχή της απελευθέρωσης- την μετάλλαξαν  τόσο, ώστε, όταν η Κατερίνη στα 1949 έγινε η πρωτεύουσα του Νομού Πιερίας, η πόλη είχε μεταμορφωθεί από ασήμαντη τουρκική κοινότητα σε ένα αστικό κέντρο με σφύζουσα ζωή και με περισσότερους από 30000 κατοίκους

Οι εξωτερικές μεταβολές που είχε υποστεί το σώμα της πόλης ήταν ευδιάκριτες. Οι περισσότεροι προσφυγικοί οικισμοί, που είχαν αρχίσει να ιδρύονται αμέσως μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και τη Μικρασιατική Καταστροφή, ως το 1945 είχαν ήδη διαμορφωθεί: τα Αστικά, ο οικισμός Χηρών, το Βατάν, τα Θρακιώτικα, τα Ευαγγελικά, ενώ διαμορφώνονταν ακόμη οι συνοικισμοί του Σιδηροδρομικού Σταθμού, του Μυλαύλακου και της Νέας Ζωής[2]. Στο σώμα όμως της Κατερίνης μέσα στην Κατοχή προστέθηκαν τα Καταφιώτικα από πρόσφυγες του Καταφυγίου Κοζάνης, όταν οι Γερμανοί κατέκαψαν και ισοπέδωσαν το χωριό την παραμονή των Χριστουγέννων του 1943. Την ίδια εποχή στον αλβανικό Τεκέ στήθηκαν πρόχειρα παραπήγματα, στα οποία στεγάστηκαν πρόσφυγες κάτοικοι του Μοσχοποτάμου, του Ελατοχωρίου, της Ρητίνης, της Μηλιάς και άλλων χωριών της δυτικής Πιερίας.

Στο διάστημα που είχε μεσολαβήσει από την ανταλλαγή των πληθυσμών, οι ξεριζωμένοι πρόσφυγες είχαν γίνει το πιο δυναμικό στοιχείο της Πιερίας, έδωσαν ισχυρή ώθηση στο εμπόριο και στη γεωργία και συνέβαλαν γενικότερα στην πολιτισμική εξέλιξη της πόλης και του νομού, χάρη στο φιλοπρόοδο πνεύμα και στην πολιτισμική περιουσία τους, παρά τις αντίξοες συνθήκες της αρχικής εγκατάστασής τους.

Είναι γνωστό ότι οι παλαιότεροι πρόσφυγες δεινοπάθησαν κυρίως από τους ελειογενείς πυρετούς, από τους οποίους υπέφερε σταθερά όλος ο πληθυσμός της πόλης και των περιχώρων, “λόγω των πολλών ελών και των λιμναζόντων τελμάτων”, όπως ανέφεραν σε υπόμνημά τους οι γιατροί την εποχή της αποκατάστασης των προσφύγων. Την ίδια εποχή επίσης είχαν εμφανιστεί κρούσματα τυφοειδούς πυρετού, αφού το πόσιμο νερό της πόλης έρρεε ακάλυπτο στα νότια ρείθρα του κεντρικού δρόμου της Κατερίνης, της οδού Μεγάλου Αλεξάνδρου, σύμφωνα με τη μαρτυρία του πρόσφυγα δημοσιογράφου Σάββα Κανταρτζή.

Τα ίδια προβλήματα διαβίωσης βασάνιζαν εξίσου τους κατοίκους και την εποχή στην οποία αναφέρομαι. Η ελονοσία θέριζε ηλικιωμένους και παιδιά. Όσοι την πέρασαν, όπως ο ομιλών, θυμούνται ότι πολύ συχνά, προς το απόγευμα,  εκεί που αρμάθιαζες καπνά, σε έπιανε ένα σύγκορμο ρίγος και ακολουθούσε υψηλός πυρετός, για τον οποίο μας έδιναν κινίνη και χάπια αντιπλασμοδίνης. Το ψαρόλαδο είχε αναλάβει να δυναμώσει τα καχεκτικά Ελληνόπουλα. Η ελονοσία, προθάλαμος της φυματίωσης, προβάλλεται στα δικαιολογητικά γιατρών της εποχής ως η κύρια αιτία απουσίας των μαθητών από το σχολείο και βασικός λόγος θανάτων, από τους κεντρικούς τίτλους τοπικών εφημερίδων: “Απεβίωσεν εκ κακοήθους ελονοσίας.

Εκεί γύρω στα μέσα του 1947 μαζί με το δόγμα Τρούμαν και το σχέδιο βοήθειας Μάρσαλ εμφανίστηκε στη ζωή μας και ένα νέο φάρμακο, το DDT ( ντι-ντι–τι), γνωστό και ως φλιτ, εξαιρετικά αποτελεσματικό εντομοκτόνο και παρασιτοκτόνο. Οι ψεκασμοί του με τις παράξενες τρόμπες ξεπάστρευαν τις μύγες, τα κουνούπια, τους ψύλλους και τις ψείρες μέσα στα κατάκλειστα δωμάτια, ενώ οι αεροψεκασμοί εξόντωναν τα κουνούπια σε όλη την παραλιακή έκταση της Πιερίας, από τη Μεθώνη ως τη Λεπτοκαρυά. Με τον καιρό όμως το δηλητήριο αυτό αποδείχτηκε ότι είχε σοβαρές συνέπειες στην υγεία των ανθρώπων. Στο μεταξύ γενικεύτηκε η χρήση της πενικιλίνης του Αλέξ. Φλέμινγκ, που είχε δοκιμασθεί στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το νέο αντιβιοτικό εξαφάνισε τα βακτήρια που προκαλούσαν όλες αυτές τις πνευμονικές λοιμώξεις.

2. Η παρουσία του στρατού στην Κατερίνη

Σε όλη τη διάρκεια του Εμφυλίου η Κατερίνη υπήρξε έδρα μεραρχίας στρατού, που έδρευε και μέσα στην πόλη και σε γειτονικά στρατόπεδα, στο Λιτόχωρο, στον Σβορώνο, στην Νεοκαισάρεια. Διέθετε μάλιστα και αξιόλογη ομάδα ποδοσφαίρου που συχνά αντιμετώπιζε τις τοπικές ομάδες του Ολύμπου και του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Σε πολλά σημεία της πόλης είχαν κατασκευασθεί τσιμεντένια πολυβολεία και είχαν στηθεί ναρκοθετημένα συρματοπλέγματα. Υπήρχαν πολλές απαγορεύσεις και η έξοδος από την πόλη απαιτούσε ειδική άδεια,. Η στρατιωτική εξουσία ήταν δεσπόζουσα και τα στρατιωτικά τζιπ, τα τζέιμς και τα ρέο, μεμονωμένα ή σε φάλαγγα κυκλοφορούσαν στους δρόμους και έδιναν έναν ιδιαίτερο τόνο στην καθημερινή ζωή.

Οι στρατιώτες έκαναν εμφανή την παρουσία τους σε όλο το μήκος της πόλης, από το σταθμό και το φρουραρχείο, που βρισκόταν απέναντι από το σημερινό Χατζόγλειο, ως τον Πέλεκα. Τα βράδια, κυρίως τις Κυριακές, έμπαιναν μαζί με τους πολίτες στη βόλτα της Μεγάλου Αλεξάνδρου, σε ατελείωτα σύρε κι έλα από το πάρκο ως την Πλατεία Ελευθερίας. Πολλοί μαζεύονταν στο αγαπημένο στέκι τους, στο καφενείο του Μπουλούση, στο ύψος της οδού Σβορώνου, απέναντι από το πάρκο. Εκεί μερακλωμένοι τραγουδούσαν και χόρευαν το τραγούδι του Τσιτσάνη, σουξέ της εποχής «Πέφτουν οι σφαίρες σαν το χαλάζι” ή »Το φανταράκι“ του Μητσάκη  ή το »Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι» του Καλδάρα. Τα τραγούδια αυτά γεννήθηκαν μες στον Εμφύλιο.

Στα δυο γνωστά τραγούδια, που ομορφαίνουν την Κατερίνη, «Το τρένο φεύγει στις οχτώ», σε στίχους του Μάνου Ελευθερίου[3] και μουσική του Μίκη Θεοδωράκη και «Οι Κυριακές στην Κατερίνη», σε στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου και μουσική του Γιάννη Σπανού ,[4] αποτυπώθηκαν αρκετά στοιχεία ιστορικής ζωής αυτής της εποχής. Εκτός από τα βιώματα των ποιητών, διασώζουν το κλίμα και την στρατιωτική ατμόσφαιρα, (Σκοπιά φυλάς στην Κατερίνη, απέ θα γέρνεις στη σκοπιά) την παρουσία αδειούχων φαντάρων τις βροχερές Κυριακές, τα θεατρικά μπουλούκια, τον σταθμό των τρένων, την  ανασφάλεια της πόλης, όπως και μια αβεβαιότητα και φευγαλέα μελαγχολία από ματαιωμένες προσδοκίες.

Η πόλη της Κατερίνης, παρά την παρουσία τόσου στρατού, δοκιμάστηκε αρκετές φορές κατά τις νυχτερινές εισβολές και επιθέσεις των ανταρτών, πότε στα Ευαγγελικά και στη Νέα Ζωή, πότε στο Βατάν και στο Μυλαύλακο και πότε σε κάποιο άλλο σημείο των παρυφών της πόλης. Αρκετά υπήρξαν τα θύματα αυτών των επιθέσεων μέσα στην πόλη,[5] όπως και αρκετοί άνθρωποι έχασαν τη ζωή ή την αρτιμέλειά τους σε χωριά, σε χωράφια και σε δρόμους, διαμελισμένοι από χειροβομβίδες και νάρκες, αφού τα ναρκοθετημένα μέρη δεν είχαν ακόμη καθαριστεί.

3. Ένας κόσμος ετερόκλητος και πολύγλωσσος

Η ανάμειξη τόσων ελληνικών πληθυσμών, γηγενών και προσφύγων, με διαφορετική προέλευση, με διαφορετική κοσμοαντίληψη, με διαφορετικά ήθη, παραστάσεις και βιώματα, επέφερε πολλές μεταβολές, οικονομικές και κοινωνικές ανακατατάξεις και πολιτισμικές συνθέσεις, άλλες εξωτερικές και εμφανείς και άλλες εσωτερικότερες. Θα αναφερθώ ενδεικτικά σε κάποιες από αυτές,  που τις γνώρισα από πρώτο χέρι σε συγκεκριμένους χώρους.

Ένας χώρος και χρόνος ήταν η λαϊκή αγορά του Σαββάτου στο χώρο του σημερινού δημαρχείου. Εκεί μικροπωλητής τσιγάρων με κασελάκι κρεμασμένο στο λαιμό, θέλοντας και μη, παρατηρούσα τα  πιο ευδιάκριτα γνωρίσματα της ποικίλης προέλευσης και ανάμειξης των κατοίκων της Κατερίνης, που ήταν την εποχή αυτή η εξωτερική ενδυμασία και η γλώσσα. Στην Κατερίνη το Σάββατο μπορούσε να ιδεί κανείς όλα τα εξωτερικά, ανδρικά και γυναικεία, ενδύματα, υποδήματα και καλύμματα: τα λεγόμενα πολιτικά ή ευρωπαϊκά ή φράγκικα ρούχα και παπούτσια, τα κουστούμια, τα σκαρπίνια, τα ταγιέρ και τις γυναικείες γόβες, τα ψαθιά και τις ρεπούμπλικες, που φορούσαν οι αστοί κάτοικοι της πόλης, να ιδεί τις ανδρικές κιλότες με το αυτί από σκληρό μάλλινο τσιπούνι ή βαμβακερή μάλτα, γυναικεία φουστάνια από φτηνό αλατζά ή πολύχρωμο τσίτι και τα γουρουνοτσάρουχα των χωρικών με τις νουζίτσες.

Να δει τις τραγιάσκες και τους ποικίλους σκούφους των ανδρών, που έφτιαχνε ο Ακερμανίδης μαζί και τα μαθητικά πηλήκια με την κουκουβάγια, τα καλπάκια, τα γυναικεία τσεμπέρια, τα φακιόλια, τις μαντήλες και τα κάθε είδους πολύχρωμα κεφαλομάντηλα. Να δει ακόμη την αμφίεση των τουρκόφωνων της Τόχοβας και του Νέου Κεραμιδιού με τα σαρίκια, τα τουρμπάνια, τα φέσια και τις βράκες, τις λαστιχένιες γαλότσες των ποντίων του Μυλαύλακου και της Νέας Ζωής, τα σεγγούνια, τις κάπες και τα ταλαγάνια από γιδόμαλλο των βλάχων της Καρίτσας και της Μαλαθριάς, τις ποικίλες κάλτσες, τα σκουφούνια, τα τερλίκια και τα σουσόνια των κατοίκων της πόλης, γηγενών και προσφύγων.

Στην Κατερίνη αυτών των χρόνων μπορούσε να ακούσει κανείς πολλές ντοπιολαλιές και ελληνικές διαλέκτους αλλά και ξένες γλώσσες: να ακούσει τα κοινά ελληνικά των αστών, τα χωριάτικα των Ελλήνων του βόρειου χώρου που εκθλίβουν τα ενδιάμεσα φωνήεντα των λέξεων (π.χ. σκλι, γρούν’, τφέκ’), και τα γιωτακίζουν, (π.χ. η Γιάνντς κι η Μήτσιους τνέμαθαν τη δλεια), την ελληνική ποντιακή διάλεκτο με τα αρχαία ιωνικά γνωρίσματα. Ακούγοντας τους χρήστες της γλώσσας εύκολα ξεχώριζες τον εγγράμματο αστό, τον γηγενή χωρικό, τον Θρακιώτη, τον Πόντιο ή, κοροϊδευτικά τον αούτο, τον Καταφυγιώτη. Η  θεατρική Βαβυλωνία του Βυζάντιου επαληθευόταν στην καθημερινή ζωή των κατοίκων της Κατερίνης.

Πέραν όμως των ποικίλων ελληνικών άκουγε κανείς αρκετά συχνά τούρκικα και βλάχικα. Κάποιοι ηλικιωμένοι πρόσφυγες της Κατερίνης, κάτοικοι της Τόχοβας, του Νέου Κεραμιδιού, της Νεοκαισάρειας μιλούσαν μόνο τουρκικά στα σπίτια τους αλλά και έξω απ’ αυτά και οι δίγλωσσοι βλαχόφωνοι από το Λιβάδι του Ολύμπου, την Καρίτσα, τη Μαλαθριά, τον Κοκκινοπλό και το Μοναστήρι μιλούσαν στις μεταξύ τους προπάντων συναντήσεις τη λατινόφωνη γλώσσα τους. Σπανιότερα άκουγε κανείς αλβανικά και αρμένικα, διότι στην Κατερίνη είχαν απομείνει μετρημένες οικογένειες Αλβανών και Αρμενίων.[6].

4. Η μικρογραφία της σχολικής τάξης

Μια σχολική τάξη, κυρίως του Γυμνασίου, όπου οι μαθητές προσλαμβάνουν καλύτερα τις ανθρώπινες καταστάσεις και συμπεριφορές, συνιστά πιστή μικρογραφία αυτής της κοινωνίας. Το Γυμνάσιο Πιερίας- και φυσικά όλα σχεδόν τα γυμνάσια τότε- λειτουργούσε με συνθήκες άκρατου αυταρχισμού, ακατανόητου για τα σημερινά σχολεία: απαγόρευση κυκλοφορίας στην πόλη μετά τις 8 το βράδυ, απαγόρευση του κινηματογράφου και του ποδοσφαίρου, ανεξέλεγκτος αυταρχισμός κάποιων καθηγητών που πίστευαν στην αρχή» ο μη δαρείς άνθρωπος ου γίγνεται».

Μόνιμος σχεδόν απουσιολόγος  του τμήματος ήξερα καλά τους συμμαθητές μου. Η τάξη των 60 τουλάχιστο μαθητών ήταν ένα ανθρώπινο μωσαϊκό. Εννοώ την κοινωνική τους προέλευση, την καταγωγή τους, την οικονομική τους κατάσταση, την ηλικία τους, το θρησκευτικό δόγμα τους. Ήταν το μοναδικό γυμνάσιο στην Πιερία και, όπως ήταν φυσικό, είχε συρρεύσει σε αυτό μαθητόκοσμος και από την πόλη και την ύπαιθρο. Είχε μαθητές πόντιους, είχε βλάχους, είχε αστούς και χωριάτες, είχε παιδιά από τουρκόφωνες οικογένειες, από πεδινά και ορεινά χωριά, είχε έναν Αλβανό, είχε πολλούς ορθόδοξους και λίγους ευαγγελικούς, είχε παλαιοημερολογίτες, είχε και τον μωαμεθανό της. Είχε ψηλούς και κοντούς, είχε παιδιά κανονικής σχολικής ηλικίας, είχε και παιδιά που ήταν μεγαλύτερα. Ο πόλεμος είχε εμποδίσει την κανονική φοίτηση, αρκετοί μεγάλοι μαθητές είχαν επιστρατευθεί και μετά τον εμφύλιο επανήλθαν να πάρουν το απολυτήριό τους. Τότε ακούστηκε ότι κάποιος μεγάλος μαθητής στριφογύριζε το πιστόλι πάνω στο θρανίο την ώρα του μαθήματος.

Φυσικά η σύνθεση της τάξης δεν παρέμεινε η ίδια από την αρχή ως το τέλος της δικής μου μαθητείας. Σε ένα σύστημα, που χρησιμοποιούσε από την αρχή ως το τέλος της φοίτησης ποικίλους μηχανισμούς αποκλεισμού, η ροή των μαθητών δεν μπορούσε να είναι ομαλή. Θυμίζω  ότι υπήρχαν αυστηρές εισαγωγικές εξετάσεις από το δημοτικό προς το γυμνάσιο, γραπτές αλλά και προφορικές, υπήρχαν προαγωγικές εξετάσεις από τη μια τάξη στην άλλη στα δύο εξάμηνα, υπήρχαν στο τέλος και οι απολυτήριες εξετάσεις. Η εξεταστική αυτή διαδικασία εμπόδιζε απόφοιτους του δημοτικού από το γυμνάσιο και μαθητές του γυμνασίου να συνεχίσουν την πορεία. Έτσι στο τέλος αυτής της εξάχρονης διαδρομής αποφοιτούσαν περίπου οι μισοί..

Μερικά στοιχεία όμως της τάξης μου παρέμειναν σταθερά. Εκτός από ένα μόνιμο πυρήνα μαθητών, σταθερή παρέμεινε και η φτώχεια των περισσότερων. Η φτώχεια θα έλεγα ότι ήταν το μοναδικό ίσως στοιχείο ομοιογένειας της τάξης, διότι κατά τα άλλα ο κάθε μαθητής από το σπίτι του μετέφερε πολύ διαφορετικές αποσκευές. Η τάξη μας- φυσικά και οι άλλες τάξεις- είχε πολλούς φτωχούς και λίγους ευκατάστατους, των οποίων η ευπορία φαινόταν στα διαλείμματα, διότι μπορούσαν να αγοράσουν κουλούρι από τον επιστάτη, τον Μιχάλη ή μια φέτα μαντολάτο από τον Χριστοφορίδη.

5. Η μονοκαλλιέργεια του καπνού. H αιμορραγία της μετανάστευσης

Με την αρχή της δεκαετίας του 1950,  η κατάσταση άρχισε να αλλάζει σιγά σιγά προς το καλύτερο και οι άνθρωποι μπορούσαν πια να ασχολούνται με ειρηνικά έργα: μπορούσαν να βγαίνουν χωρίς γραπτή άδεια έξω από τον εγγλέζικο δρόμο, έξω από τη γέφυρα του Πέλεκα, να πηγαίνουν ανεμπόδιστοι στις γεωργικές εργασίες τους, να καλλιεργούν χωρίς φόβο τα χωράφια τους.

Την ίδια εποχή άρχισαν να κυκλοφορούν τα πράσινα λεωφορεία και να οργανώνεται η συγκοινωνία της Κατερίνης με τη Θεσσαλονίκη και με τα χωριά της Πιερίας. Είναι γνωστό ότι σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου, η Κατερίνη μπορούσε να επικοινωνεί με τη Θεσσαλονίκη μόνον μέσω θαλάσσης, αφού και η σιδηροδρομική γραμμή είχε υποστεί μεγάλες ζημιές αλλά και η εθνική οδός Κατερίνης Θεσσαλονίκης, γεμάτη γούρνες και λακκούβες από οβίδες και νάρκες ήταν αδιάβατη, ενώ οι ξεχαρβαλωμένοι δρόμοι στο εσωτερικό του Νομού Πιερίας αποτελούσαν  επικίνδυνα ναρκοπέδια.

Από την εποχή αυτή γενικεύτηκε η καπνοκαλλιέργεια σε όλη την Πιερία. Ο καπνός, προϊόν που συνδέεται κατεξοχήν με την έλευση των προσφύγων, άρχισε να καλλιεργείται και σε ορεινότερα χωριά, εκτοπίζοντας με τον καιρό την καλλιέργεια των δημητριακών. Έτσι στα αμέσως επόμενα χρόνια το μεγαλύτερο μέρος των παραδοσιακών γεωργών μεταβλήθηκαν σε καπνοπαραγωγούς και η παραγωγή καπνού στο Νομό Πιερίας έφτασε να καλύπτει το 1/10 της συνολικής πανελλήνιας παραγωγής και να αποδίδει το 52% του εισοδήματος των κατοίκων της[7], πράγμα που δε συνέβαινε σε καμιά άλλη ελληνική επαρχία.

Τα καλοκαίρια όλη η πόλη κάτω από τσαρδάκια και κληματαριές αρμάθιαζε τα φύλλα καπνού ποικιλίας Σαμψούντας που οι εργάτες, συνήθως οι μεγάλοι, είχαν σπάσει τα μαύρα μεσάνυχτα και τα είχαν ψαθιάσει προσεχτικά σε μπόγους από αραιή λινάτσα. Αρμάθιαζαν καθισμένοι σταυροπόδι όλη η οικογένεια, ηλικιωμένοι και μικρά παιδιά, παππούδες, γιαγιάδες και εγγόνια, τρυπώντας με τις μεγάλες βελόνες τα κοτσάνια του καπνόφυλλου. Κάποτε ο δείκτης και το μεσαίο δάχτυλο του χεριού πλήρωναν με αίμα τη βιασύνη ή την κούραση των νυσταγμένων εργατών, που μετρούσαν και ξαναμετρούσαν τα ράμματα που είχαν κάνει, αφού η μονάδα αμοιβής για τους εργάτες ήταν το ράμμα.

Οι περισσότερες αυλές όλο το Καλοκαίρι ήταν γεμάτες από όρθιες ξύλινες ράμκες ή αράνια, δηλαδή ξύλινους σιδηροδρόμους με απλωμένα ράμματα καπνού, για να ξεραθούν από τον ήλιο. Η πιθανότητα βροχής κρατούσε τον νοικοκύρη σε αγωνία και οι νύχτες δεν ήταν πάντοτε ήρεμες. Έπρεπε πάση θυσία τα ράμματα να ξεραθούν και στη συνέχεια να στοιβαχτούν στα πατημένα μπασκιά, ώσπου, κατά στο τέλος του Οκτώβρη, να δεθούν στην πρέσα και δέματα πια στην αποθήκη να περιμένουν ως τα Χριστούγεννα τους καπνεμπόρους.

Την εποχή αυτή άρχισαν να λειτουργούν κανονικότερα τα σχολεία, διότι ο επαναπατρισμός πολλών ανταρτόπληκτων στα κατεστραμμένα χωριά τους απελευθέρωσε τα κατειλημμένα σχολικά διδακτήρια. Ο πληθυσμός ωστόσο της Κατερίνης άρχισε τότε να μειώνεται και η αιμορραγία του συνεχίστηκε και κατά τα επόμενα χρόνια, όχι μόνο λόγω του εσωτερικής μετακίνησης αλλά κυρίως εξαιτίας της μετανάστευσης πολλών Κατερινιωτών πρώτα στην Αυστραλία και Αμερική και λίγα χρόνια αργότερα, από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 και εφεξής στη Γερμανία. Την περίοδο αυτή η Κατερίνη και η Πιερία υπέστησαν μεγάλη αφαίμαξη πληθυσμού, η οποία εμφανίζεται στην απογραφή του 1971.

Οι συγκινητικές σκηνές συγγενών, γνωστών και γειτόνων που ξενιτεύονταν και μας αποχαιρετούσαν, έχουν χαραχθεί ως πολύ ζωντανές εικόνες στη μνήμη μου. Δεν μπορώ φυσικά να ξεχάσω την ώρα που αποχαιρετούσα, φαντάρος εγώ, τον πενηντάχρονο πατέρα μου στο σιδηροδρομικό σταθμό Θεσσαλονίκης τον Μάη του 1961, όταν έφευγε μετανάστης για τη Γερμανία. Πιστεύω πως για το κύμα της μεγάλης μετανάστευσης των κατοίκων της Πιερίας, προπάντων προς τη Γερμανία, ευθύνεται και η καπνοκαλλιέργεια, που στην ουσία είχε καταντήσει μονοκαλλιέργεια. Όλη η Πιερία ένα καπνοχώραφο. Ο κόσμος είχε πέσει με τα μούτρα στην παραγωγή καπνού, του πιο εξαγωγικού προϊόντος τότε της Ελλάδας.

Υπήρξε όμως για αρκετά χρόνια κακή κρατική καπνική πολιτική ή ανυπαρξία κρατικής παρέμβασης. Μεσολάβησαν επίσης χρονιές με ανομβρία και μειωμένη παραγωγή ή με άκαιρες βροχές, που έβλαψαν την ποιότητα του καπνού, χρονιές στις οποίες η χειροκίνητη τότε παραγωγή δεν απέδωσε τα αναμενόμενα. Αρκετές φορές λοιπόν οι χαμηλές τιμές όχι μόνο δεν κάλυψαν τον κόπο των παραγωγών αλλά άφησαν ανεξόφλητα τα χρέη τους και μεγάλη αβεβαιότητα για τον βιοπορισμό τους. Ασύδοτοι οι καπνέμποροι από την παντελή απουσία κρατικής παρέμβασης, εκμεταλλεύτηκαν τις καταστάσεις, την ανυπαρξία ή την κακή λειτουργία των συνεταιρισμών και εκβιάζοντας ανελέητα  με τους καπνομεσίτες τους απροστάτευτους παραγωγούς αγόραζαν το μαξούλι τους όσο ήθελαν. Πολύ ρεαλιστικά απέδωσε αυτήν την εκμετάλλευση του κόπου των καπνοπαραγωγών ο Τάσος Ψαρράς με την εξαιρετική ταινία του «δι‘ ασήμαντον αφορμήν».

Χιλιάδες λοιπόν Έλληνες προτίμησαν από την αβέβαιη απόδοση του καπνού και των άλλων γεωργικών προϊόντων αλλά πιεσμένοι και από τη γενικότερη ανέχεια, προτίμησαν ως λύση τη μετανάστευση στη Γερμανία, όπου από γεωργοί και επαγγελματίες στον τόπο τους έγιναν ανειδίκευτοι βιομηχανικοί εργάτες σε εργοστάσια ποικίλης παραγωγής και ξενοδούλεψαν κάτω από νέες συνθήκες και με ασυνήθιστους ως την ώρα εκείνη ρυθμούς εργασίας. Προτίμησαν τη σκληρή μετανάστευση στη Γερμανία, διότι εκεί τουλάχιστον εξασφάλιζαν ένα σταθερό εισόδημα για τους ίδιους και τα παιδιά τους, που πολλοί τα άφησαν στους παππούδες και ξενιτεύτηκαν σε μια χώρα, ο φασιστικός στρατός της οποίας λίγα χρόνια πριν είχε ρημάξει την δική τους πατρίδα.

[1]  Ηλίας Νικολακόπουλος, Η καχεκτική δημοκρατία, κόμματα και εκλογές,1946-1967, εκδόσεις Πατάκη 2001
[2] Για τον συνοικισμό αυτό έχουμε το βιβλίο του Πολύκαρπου και της Σοφίας Ελευθεριάδη, που έχει τίτλο » Η Νέα Ζωή Κατερίνης, Γένεση και ανάπτυξη ενός προσφυγικού ποντιακού συνοικισμού στην πόλη», έκδοση του ιερού ναού αγίων Χριστοφόρου και Ευθυμίου, Κατερίνη 2011
[3] Το τρένο φεύγει στις οχτώ ταξίδι για την Κατερίνη,

Νοέμβρης μήνας δε θα μείνει να μη θυμάσαι στις οχτώ.

Να μη θυμάσαι στις οκτώ το τρένο για την Κατερίνη,

Νοέμβρης μήνας δε θα μείνει.

Σε βρήκα πάλι ξαφνικά να πίνεις ούζο στου Λευτέρη,

νύχτα δε θα ‘ρθει σ’ άλλα μέρη να ’χεις δικά σου μυστικά.

Να ‘χεις δικά σου μυστικά και να θυμάσαι ποιος τα ξέρει,

νύχτα δε θα ‘ ρθει σ’ άλλα μέρη.

Το τρένο φεύγει στις οχτώ, μα εσύ μονάχος έχεις μείνει.

Σκοπιά φυλάς στην Κατερίνη μες στην ομίχλη πέντε οχτώ,

μες στην ομίχλη πέντε οχτώ μαχαίρι στην καρδιά σου εγίνει,

σκοπιά φυλάς στην Κατερίνη.
[4] Οι Κυριακές στην Κατερίνη φεύγουν μαζί με τη βροχή

και τα μπουλούκια οι θεατρίνοι παίζουν τη Γκόλφω μοναχοί.

Και τα φαντάρια σαν κι εσένα στριφογυρνάνε στο σταθμό,

κι όπου ανταμώνουνε με τρένα, κάτι τους πνίγει στο λαιμό.

Τώρα θα κλαις και θα με ψάχνεις κι απέ θα γέρνεις στη σκοπιά,

σαν τα κλαδιά της πικροδάφνης που την επνίξαν τα γιαπιά.

[5] Σε μια τέτοια νυχτερινή επίθεση τον Μάη του 1947 μια ομάδα ανταρτών μπήκαν στην πόλη και σκότωσαν στα Ευαγγελικά τον Χαράλαμπο Λεμονόπουλο, διακεκριμένο μέλος της Ευαγγελικής κοινότητας.
[6] Πολλές πληροφορίες για επαγγελματίες, επιστήμονες και άλλα πρόσωπα και πράγματα της Κατερίνης τις οφείλω στην εξαιρετική μνήμη του φίλου και συμμαθητή Στάθη Αμανατίδη. Τον ευχαριστώ και από αυτήν τη θέση.
[7] Την πληροφορία άντλησα από αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή του Αθανασίου Καραβέργου, που έχει θέμα « Ανατομία μιας αγροτικής καπνοπαραγωγικής κοινότητας (Παλιό Κεραμίδι) του Νομού Πιερίας”, σελ.66